Vakbekwaamheid: Revisie en Afstellen Veiligheidskleppen

Oct 11

- Leestijd ca. 8 min -
Door: Mike van den Bos

Wie zich verdiept in de regelgeving rondom industriele veiligheidskleppen (ookwel veiligheidsventielen of gewoon veiligheden genoemd) die onze installaties beschermen tegen overdruk, ziet overal dezelfde boodschap terugkomen. In elk wettelijk en normatief document wordt gesproken over onderricht, bekwaamheid, instructie en competentie.
De Arbowet (artikel 8) verplicht werkgevers om hun medewerkers voldoende voorlichting en onderricht te geven. De Pressure Equipment Directive (PED 2014/68/EU) schrijft voor dat werkzaamheden aan drukapparatuur uitsluitend mogen worden uitgevoerd door gekwalificeerd personeel. De NEN-EN-ISO 4126 en de ASME Section VIII herhalen het, en de recente ASME Section XIII maakt het nog specifieker voor onderhoud en beproeving van veiligheidskleppen. Zelfs de Nederlandse richtlijn PRDA (voorheen RToD, Blad T0103) is expliciet: wie veiligheidskleppen test, reviseert of afstelt, moet aantoonbaar competent zijn, en dat moet periodiek worden getoetst.

Dus alles is goed geregeld, toch?

Op papier lijkt het allemaal goed dichtgetimmerd. Maar de realiteit in de praktijk ziet er toch anders uit. Al die wetten, normen, standaards en praktijkregels zingen in koor, en herhalen feitelijk exact hetzelfde. Zelfs qua stelligheid en intensiteit zingen ze dezelfde hoge noten. Het enige waar het aan ontbreekt, is feitelijke invulling: hoe zorg je dat iemand vakbekwaam is als het gaat om het reviseren of afstellen van een veiligheidsklep? Zoiets leer je simpelweg niet op een standaard technische opleiding. En ook een VCA voorziet pertinent niet in dit soort praktische zaken.

In de praktijk leer je vooral on-the-job. En dat is over het algemeen prima, maar hoe borg je dit? Hoe toon je concreet aan dat iemand voldoende instructie en onderricht heeft gehad? Elk bedrijf pakt dat op zijn geheel eigen manier aan, geheel naar eigen invulling. De een heeft een oude rot in dienst die eens in de zoveel tijd nieuwe mensen traint. De ander stuurt zijn monteurs – veelal op verzoek of eis van een CBI – op schoolreisje naar een fabrikant of leverancier van veiligheidskleppen. En ja, wij ontkennen niet dat er een plek is voor dit soort oplossingen, maar er is dus nauwelijks een concrete infrastructuur om die vakbekwaamheid ook daadwerkelijk te ontwikkelen, te onderhouden en te borgen.

Is dat elders dan wel geregeld?

Bij andere specialistische vakgebieden is hier al lang in voorzien. Voor de elektrotechniek bestaat de NEN 3140, waarin functies en bevoegdheden helder zijn gedefinieerd: van Voldoende Onderricht Persoon (VOP) tot Vakbekwaam Persoon (VP). Voor de lastechniek bestaan internationale kwalificaties en hercertificeringen volgens EN ISO 9606.

Zelfs voor het bedienen van een vorkheftruck of hoogwerker is er een erkende opleiding, een toetsing en een verplicht herhalingsmoment. In die sectoren is veiligheid geen papieren begrip, maar een praktijk die wordt onderhouden via onderwijs, examinering en periodieke actualisatie.
En zelfs in de – toch ook supertraditionele – stoomwereld is dat besef inmiddels ook vertaald naar een concreet systeem. Via het Stoomplatform hebben inspectie-instellingen, opleiders, gebruikers en toezichthouders samen de functie van Vakbekwaam Persoon Stoom (VPS) ontwikkeld.

Een helder gedefinieerde rol, ondersteund door opleiding, toetsing en herkwalificatie. Zo is er voor stoomketels, leidingwerk en beveiligingen een nationaal kader ontstaan waarin kennis niet verdampt met personeelswisselingen, maar duurzaam wordt vastgehouden.

Revisie veilgheidkleppen

Voor veiligheidskleppen daarentegen, die een minstens zo kritische rol spelen, bestaat geen vergelijkbaar kader. Terwijl de installaties steeds complexer worden, de normen steeds scherper en de verantwoordelijkheid steeds groter. Niet iedereen realiseert zich dit, maar we hebben het hier over apparatuur die de laatste verdedigingslinie vormt tegen explosie, emissie of catastrofale procesverstoringen.

Veiligheidskleppen staan op stoomketels en warmtewisselaars, maar ook op installaties waar hoge druk, toxische media, corrosieve chemicaliën of runaway-reacties kunnen voorkomen. Denk aan raffinaderijen, chemische fabrieken, waterstofsystemen, offshore-installaties en energiecentrales. Het zijn omgevingen waarin één verkeerd afgestelde klep de scheidslijn kan zijn tussen een veilige shutdown en een groot incident.

volwassen vakgebied zonder leerstructuur

De ironie is dat juist de industrie die zo doordrenkt is van veiligheidscultuur, geen georganiseerde structuur kent om de mens achter de veiligheidsklep te scholen en te toetsen. Iedereen erkent dat vakbekwaamheid essentieel is, maar niemand beheert het systeem dat haar garandeert. Opleiding is vaak niet meer dan een interne training of een PowerPoint van de veiligheidskleppenfabrikant.
Ik heb het zelfs meegemaakt waar verwezen werd naar YouTube; "Bekijk maar een fimpje - Op YouTube kun je alles vinden."
Natuurlijk, online is er tegenwoordig van alles te vinden. YouTube, leveranciersportals, Udemy-cursussen; kennis is overal beschikbaar. Maar precies dát is mischien ook wel het probleem: het is willekeurig, ongecontroleerd en zelden afgestemd op de praktijk van drukapparatuur. Er is geen eenduidige lijn, geen toetsing, geen garantie dat wat je leert ook klopt met de normen of de werkelijkheid van de werkvloer. Zo wordt leren iets toevalligs, terwijl veiligheid juist vraagt om structuur en consistentie.

En nog even terugkomend op die PowerPoint van de leverancier, dat is precies waar de schijn van opleiding de plaats inneemt van echte vakbekwaamheid. De kennisoverdracht blijft zo beperkt tot het perspectief van de leverancier zelf: "wij van WC-EEND adviseren... WC-EEND". Wat ontbreekt, is een neutraal en praktijkgericht leertraject waarin monteurs, inspecteurs en operators niet alleen leren hoe iets werkt, maar ook waarom het zo moet. Pas dan ontstaat echte vakbekwaamheid, los van commerciële belangen.
Daarnaast nemen CBI's vaak genoegen met een handtekening in een competentiematrix of een werkervaringsoverzicht. Daarmee lijkt de plicht vervuld, maar het zegt niets over het feitelijke begrip van de normen, de testparameters of de fysica van een overdrukscenario. We bouwen een zorgvuldig gereguleerde keten, waarin alles meetbaar en traceerbaar is, behalve de bekwaamheid van de mens die het werk uitvoert.

De paradox is duidelijk: de sector met de hoogste veiligheidsrisico’s kent de laagste mate van vakbekwaamheidsborging. Waar voor lassen of elektrotechniek heldere leerpaden bestaan, leunt de revisie van veiligheidskleppen nog op zelfregulering en vertrouwen, zonder bewijs of toetsing. Er is geen centraal systeem voor herinstructie, geen verplichte kennisupdate bij normwijzigingen en geen onafhankelijke beoordeling van competentie. Terwijl audits, opdrachtgevers en plants steeds vaker aantoonbare deskundigheid eisen, ontbreekt de infrastructuur om dat te onderbouwen.

Het probleem is niet gebrek aan kennis, maar aan structuur: een gezamenlijke basis waarop opleiding en certificering kunnen steunen. Zolang die ontbreekt, blijft de verantwoordelijkheid diffuus, en dat is in een vakgebied waar veiligheid de kernopdracht is, moeilijk te verdedigen.

Ventil Valve Academy

Sinds 2013 bouwt Ventil al met de Ventil Valve Academy aan vakbekwaamheid in de wereld van veiligheidskleppen. Wat begon als een interne trainingsafdeling is anno 2025 uitgegroeid tot een zelfstandige kennisorganisatie die precies inspeelt op het gat tussen regelgeving en praktijk.
De Academy doorbreekt het oude patroon van merkgerichte producttrainingen en brengt opleiding, praktijkervaring en normkennis samen in één onafhankelijk kader. De leerpaden worden ontwikkeld in samenwerking met specialisten, servicebedrijven en toezichthouders, en sluiten direct aan op internationale en nationale kaders zoals PED, ISO 4126, ASME Section XIII, maar ook ARBO, VCA en PRDA – en voorzien daarmee in de praktische invulling die in deze richtlijnen vaak ontbreekt.

Ventil is onafhankelijk;
- Ventil maakt geen veiligheidskleppen.
- Ventil verkoopt geen veiligheidskleppen.
- Maar Ventil is wel nauw én breed betrokken bij de industrie.

Daarmee biedt de Ventil Valve Academy een structurele en toekomstbestendige manier om competentie te ontwikkelen, toetsen en borgen, in een vakgebied waar veiligheid niet optioneel is, maar essentieel.